Di chỉ Quảng Phú Lâm: một chỗ bị đánh giá thấp ở Thượng Hải

Quảng Phú Lâm nằm ở Tùng Giang, góc tây nam Thượng Hải, là một di chỉ cư trú cổ từng được khai quật thật sự, nay được làm thành khu công viên bán vé vào đi nửa ngày. Thứ làm nên tên tuổi là mấy nhà trưng bày chìm trong nước, mái hắt xiên lên khỏi mặt hồ, hình ảnh của chúng lan xa hơn cái tên nhiều.

Nó là gì, và vì sao quan trọng

Các tầng đất ở đây là một mạch liên tục: trên lớp trầm tích thời đồ đá mới còn xếp lên những dấu tích sinh hoạt của các thời kỳ sau, kéo dài tới tận giai đoạn đã có văn liệu để tra cứu.

Nó được nhắc tới nhiều lần vì trong số đồ vật khai quật được có một nhóm không khớp với trình tự tại chỗ: dáng đồ và hoa văn gần với văn hóa cùng thời ở miền bắc và vùng sông Hoài hơn. Từ đó nảy ra một câu hỏi đến nay vẫn chưa ngã ngũ: cư dân sớm của Thượng Hải từ đâu tới, phần phát triển tại chỗ chiếm bao nhiêu, phần người từ nơi khác đến chiếm bao nhiêu. Quảng Phú Lâm là một trong những bằng chứng quan trọng nhất của cuộc tranh luận này.

Với Thượng Hải, việc nó làm là viết lại độ sâu của thời gian: phần lớn cách kể về thành phố này bắt đầu từ thời mở cảng, Quảng Phú Lâm nối vào phía trước một đoạn tiền sử dài hơn nhiều. Các tầng đất ở đây có phải sớm nhất trong vùng hay không thì ý kiến chưa thống nhất, cách nói cho chắc là: một trong những di chỉ cư trú sớm quan trọng nhất đã biết ở khu vực Thượng Hải.

Bước vào khu, thực tế sẽ đi qua những gì

Nhà đón khách ở cổng vào tự nó đã là một phần của màn trưng bày. Trước hết bạn đi tới một cổng vòm xây bằng đá thô, trong cổng tối, đối diện là một đoạn thân cây cổ thụ rất lớn; bước qua, ánh sáng tối lại, nhiệt độ cũng hạ xuống, thế là bạn đã ở dưới lòng đất.

Dưới đất là mấy đoạn phòng trưng bày nối liền nhau, mỗi đoạn một chủ đề, giữa chúng có hành lang chen vào. Đi tiếp là một hành lang trưng bày dưới nước: hai bên là phòng trưng bày, ngoài tường là nước hồ, ánh sáng đã bị nước lọc qua một lượt, đây là chỗ yên tĩnh nhất trong khu. Đi hết thì từ đầu bên kia trở lại mặt đất.

Trên mặt đất, cả khu lấy nước làm trung tâm và có thể đi một vòng quanh hồ: ven bờ có bậc đá, cầu phẳng và lối đi bộ, một bên là những ngôi nhà kiểu Giang Nam tường trắng ngói đen, bên kia là dãy nhà gạch xám với hàng vòm tròn liên tiếp ở tầng trệt. Đầu kia của hồ có một hồ nhỏ, một ngôi tháp nhiều tầng và một cụm công trình kiểu chùa quán cột đỏ ngói vàng. Khu lõi cộng với các phòng trưng bày dưới đất, hai đến ba tiếng là nhịp bình thường; chỉ đi một vòng quanh hồ ở bên ngoài thì một tiếng là đủ. Suốt cả chuyến là đi bộ, giày phải thoải mái.

Khảo cổ được kể như thế nào

Đây không phải một hiện trường còn đang khai quật. Việc khai quật đã kết thúc từ nhiều năm trước; thứ bạn thấy bây giờ là mái che bảo vệ, phòng trưng bày, cảnh trí dựng và khu công viên. Ai muốn xem hố khai quật và hiện vật nằm nguyên chỗ cũ sẽ về tay không.

Các phòng trưng bày dưới đất đi theo hướng đắm chìm chứ không phải bày biện, dùng cảnh trí dựng, ánh sáng và âm thanh để dựng lại vài cảnh: môi trường của một khu cư trú thời xa xưa, phố chợ của một thị trấn cổ. Cách này có hiệu quả, vì tầng đất, khu cư trú và môi trường nước rất khó kể bằng tủ kính, bước vào một cảnh đã dựng sẵn lại dễ hiểu hơn; dẫn trẻ nhỏ đi thì đây là đoạn chúng phản ứng nhất.

Cái giá nằm ở phía ngược lại. Hiện vật thật không nhiều, mà lại được đặt trong một mạch kể đã viết sẵn: câu chuyện trôi rất trơn, ranh giới giữa bằng chứng và suy đoán không đủ rõ, những cách nói như “sớm nhất”, “đầu tiên” được dùng khá nhiều mà hiếm khi nói rõ kết luận vững đến đâu. Có mấy chiếc gốm đặt trong tủ chiếu sáng tốt, kèm thuyết minh song ngữ Trung và Anh, thấy được là người ta đang cố nói rõ nguồn gốc và niên đại, nhưng các chi tiết ấy khách phải tự nhặt ra từ cảnh trí xung quanh.

Vậy đây là khảo cổ hay là cảnh quan? Cả hai. Phần làm tốt là thật: thiết kế không gian dưới đất, hành lang dưới nước, nhãn song ngữ. Phần làm quá là khâu đóng gói: một phần khá lớn trong khu là công trình giả cổ mới xây, nay đảm nhận vai trò phố thương mại, khách sạn và hàng ăn, đi bên trong rất khó phân biệt đâu là trưng bày, đâu là việc buôn bán.

Đi thế nào, nửa ngày xếp ra sao

Quảng Phú Lâm ở Tùng Giang, từ trung tâm thành phố đi thường hơn một tiếng một chiều, tùy chỗ xuất phát. Trước hết lên tàu điện về hướng Tùng Giang, ra ga rồi bắt taxi hoặc đổi sang xe buýt nối chuyến tới cổng khu; tuyến, chỗ chuyển tuyến và xe nối chuyến đều có điều chỉnh, nên trước khi khởi hành hãy theo thông tin chính thức của ngày hôm đó mà xác nhận lại giờ mở cửa, có phải đặt chỗ trước không, cổng vào ở đâu và giờ vào cuối cùng. Tự lái xe thì lại đơn giản, quanh khu có chỗ đỗ.

Phải tính cả lượt về. Chuyến này nên để ra ít nhất nửa ngày: trong khu hai đến ba tiếng, đi về hai đến ba tiếng, phần còn lại dành cho nối chuyến và chờ xe; muốn ghép thêm điểm khác thì tính hẳn một ngày. Phía ngoài khu có mảng cây xanh mở cửa miễn phí. Về khung giờ, đoạn ngay sau khi mở cửa là tốt nhất, phòng trưng bày dưới đất mát và ít người; buổi chiều nắng ngoài trời gắt, cuối tuần và ngày lễ sẽ phải xếp hàng, mùa hè nhớ chuẩn bị đồ chống nắng và nước uống.

Về chuyện ghép tuyến, phố cổ Tùng Giang có vườn, phố cũ và tháp, bổ sung cho Quảng Phú Lâm: một nơi xem cái ngàn năm dưới đất, một nơi xem Minh Thanh trên mặt đất, xếp vào một ngày thì được, nhưng phải dậy sớm. Vùng Xà Sơn ở phía bắc là núi, nhà thờ và vườn thực vật, hợp với người thích hoạt động ngoài trời. Giờ mở cửa và cách đặt chỗ của mỗi nơi một khác, hãy sắp theo thông tin công bố trong ngày.

Những phần thật sự nhạt

Khoảng cách là thứ đầu tiên. Đi về từ nội thành mất hai đến ba tiếng, đổi lấy một khu công viên chủ đề cỡ trung bình, mà chỉ đi một vòng trên mặt đất thì không đáng.

Thứ hai là độ dày thông tin tụt xuống. Một tiếng dưới đất là đặc, sau đó cụm công trình giả cổ trên mặt đất dễ làm người ta mất phương hướng: trưng bày lặp lại, cửa hiệu thành dãy, sân trong bỏ trống, đi một lúc là từ chỗ học được cái gì chuyển sang đi bộ chụp ảnh.

Thứ ba là cảm giác lịch sử bị bào phẳng, trong khu gần như mọi thứ đều mới: tường mới, nền lát mới, cây mới trồng. Nó kể về một di chỉ, nhưng bạn không thấy một chỗ cũ nào. Ngôi tháp và cụm công trình kiểu chùa quán kia cũng vậy, chúng nghiêng về cảnh quan chứ không phải di tích, chụp ảnh hợp hơn là tham quan.

Thứ tư là phần phụ trợ. Ăn uống trong khu chủ yếu là hàng ăn vặt và bữa đơn giản, giá theo logic của khu danh thắng, trong phòng trưng bày dưới đất cũng không có chỗ nghỉ cho ra hồn; quanh đó là đô thị mới, không như trong nội thành rẽ một góc là có hàng ăn. Người thật sự muốn xem hiện vật thì bảo tàng lịch sử ở nội thành có bộ sưu tập có hệ thống hơn. Cuối cùng là thông tin tiếng Anh: nhãn trong tủ có song ngữ, nhưng biển chỉ dẫn trong khu, hàng ăn và loa thông báo chủ yếu là tiếng Trung, không biết tiếng Trung sẽ bỏ lỡ khá nhiều phần giải thích.

Ai nên đi: người quan tâm khảo cổ và lịch sử sơ kỳ, sẵn lòng xem chậm một tiếng trong các phòng trưng bày dưới đất; gia đình có trẻ nhỏ, vì phần dưới đất thân thiện với trẻ, phần trên mặt đất thì để chúng chạy; người có lịch trình rộng rãi, bỏ ra được nửa ngày đến một ngày. Ai có thể bỏ qua: người chỉ ở Thượng Hải hai ba ngày mà lịch đã kín, nơi này không chen được vào mười chỗ ưu tiên đầu; người chỉ muốn xem phố cảnh Thượng Hải cũ và kiến trúc cận đại, chỗ này có niên đại sớm hơn, phong cách hoàn toàn khác; người không thích đi bộ; và người mong thấy hố khai quật thật.