Đánh giá chùa Tịnh An: ngôi chùa giữa phố có đáng đến không

Chùa Tịnh An nằm ở đoạn phía tây phố Nam Kinh Tây, bốn bề là trung tâm thương mại, tòa nhà văn phòng và khách sạn. Ngày nào cũng có người dâng hương, lễ bái, tụng kinh: đây là nơi hoạt động tôn giáo, không phải bảo tàng.

Sự tương phản chính là lý do để đến

Đứng trong sân nhìn lên, ngay trên hai tầng mái vàng của chính điện là tường kính, giữa hai thời đại gần như không có gì chuyển tiếp. Phần lớn những thứ cũ của Thượng Hải được giữ lại theo cách này: không được đưa ra xa để thờ, mà bị vây ở giữa và tiếp tục được dùng. Chính cách đặt cạnh nhau đó là lý do — không phải điện lớn đến đâu, cũng không phải lịch sử dài bao lâu.

Tên chùa trở thành địa danh còn trước cả khi ngôi chùa thành điểm tham quan: khu này và ga tàu điện ngầm đều mang tên chùa. Nhưng chùa đã nhiều lần bị hủy rồi dựng lại, cũng từng đổi vị trí, những điện thờ thấy hôm nay cơ bản là được sửa lại trong vài chục năm gần đây. Nếu hành trình không dành một chỗ cho cái nhìn tương phản ấy, ở đây không có điểm nào khác bù được.

Đây là một ngôi chùa đang hoạt động, không phải điểm tham quan

Bản chất của nơi này quyết định vài điều. Trong điện không nói to, không chụp ảnh tượng Phật và người đang lễ bái, cổng có ghi cấm chụp ảnh thì phải tuân theo; không đứng ngay trước mặt người đang lễ bái, cũng đừng để ống kính chắn lối đi; trong sân có những khoản chi tự nguyện như mua hương, dâng đèn, hòm công đức, không muốn tham gia thì cứ đi tiếp. Ở đây không có tuyến tham quan hoàn chỉnh và biển thuyết minh từng chỗ: bạn là khách trong một nơi thờ tự của người khác.

Sân chùa không lớn. Dọc trục giữa là vài lớp điện, chính điện được nâng lên trên một nền đá, phía trước là lan can đá trắng và bậc thềm, hai bên có điện phụ và hành lang; giữa sân dựng một lò hương lớn, thân lò đúc tên chùa. Điều đáng xem là các chi tiết: ngói vàng của hai tầng mái, con thú trên bờ nóc, tranh vẽ dưới hiên, lan can đá, hoành phi, và cây trước điện. Khi hương khói đông, khói, tiếng tụng kinh và tiếng màn trập máy ảnh cùng lúc hiện diện. Đi một vòng, vào một hai điện, bốn mươi lăm phút đến một tiếng là đủ; muốn ngồi lại ngắm sân và đọc hoành phi thì một tiếng rưỡi cũng là hết. Vé và lịch mở cửa thay đổi theo từng thời kỳ, phải xác nhận tại cổng trong ngày, ở đây không đưa ra con số.

Vé có đáng không: bài toán của một cái sân nhỏ

Nói kết luận trước: sân nhỏ, đáng hay không tùy vào việc bạn coi nó là gì. Coi đó là vé vào thăm một ngôi chùa cổ thì sẽ hụt hẫng nhiều — số điện có hạn, chỗ đi được không nhiều, phần lớn người bốn mươi phút là ra. Coi đó là phí vào sân để xem cách mái vàng chống lên tường kính thì nó đáng, vì nhìn Thượng Hải từ góc này, cả thành phố không có mấy nơi.

Giá vé, có chia khung giờ hay không, có ngày miễn vé hay không, đều phải xác nhận trong ngày, ở đây không đưa ra con số, cũng không quy đổi. Điểm tiết kiệm không nằm ở giá vé mà ở cách sắp xếp: chùa nằm sát ga tàu điện ngầm trung chuyển, cùng đoạn đường với phố Nam Kinh Tây và công viên Tịnh An, là một điểm dừng trong một chặng đi bộ, tức là không tốn thêm thời gian.

Đám đông, hơi thương mại, và sự tĩnh lặng trong tưởng tượng

Người mong đợi sự tĩnh lặng dễ thất vọng nhất. Chùa nằm ngay cửa ga, bốn bề là trung tâm thương mại và tòa nhà văn phòng, dòng người gần như không ngớt: đoàn du lịch, người chụp ảnh, người vội đi đường, người thật sự đến lễ bái, chen trong cùng một cái sân không lớn. Khoảng đầu sau giờ mở cửa thường thoáng nhất, đoàn du lịch tập trung từ cuối buổi sáng đến chiều; cuối tuần, ngày lễ và ngày lễ Phật giáo đông nhất, lúc đó trong sân cơ bản phải xếp hàng mà đi.

Bên ngoài cũng nặng hơi thương mại: bước ra là phố thương mại, dịp lễ hội có chợ và các cụm sắp đặt, sạp hàng bày dài ra rất xa. Trong sân cũng không thể gọi là yên tĩnh, loa phát thanh, loa khuếch đại, tiếng tụng kinh và tiếng màn trập cùng lúc hiện diện. Nó là một phần của thành phố, chứ không phải một nơi nằm ngoài thành phố. Muốn tiếng chuông, rêu xanh, một ngôi chùa gần như vắng người thì đây không phải; cẩm nang nơi ở khi viết về Tịnh An cũng đã nói, khu này thiên về thương mại, đông vui đến đêm muộn.

Gần đó kết hợp thế nào, ai nên đến, ai không cần

Gần đó có thể kết hợp ba thứ. Một là công viên Tịnh An ngay sát bên, có bóng cây, hồ nước và ghế dài, thích hợp để rời khỏi đám đông ngồi một lúc. Hai là đoạn bách hóa cao cấp và trung tâm thương mại dọc phố Nam Kinh Tây về phía đông, muốn mua sắm thì tiện đường, cẩm nang mua sắm đã viết về đoạn này. Ba là đi bộ về phía tây hoặc phía nam vào khu phố cây ngô đồng của tô giới Pháp cũ, lấy chùa làm điểm khởi đầu cho một chặng đi bộ. Ga tàu điện ngầm Tịnh An là ga trung chuyển của tuyến 2, tuyến 7 và tuyến 14, cửa ra nằm ngay bên chùa.

Ai nên đến: người muốn tận mắt thấy một lần cảnh kiến trúc cũ và nhà cao tầng trong cùng một khung hình; người lần đầu đến Thượng Hải, muốn hiểu thành phố này xử lý những thứ cũ của mình ra sao; người vốn đã ở khu phố Nam Kinh Tây, tiện ghé vào ngồi nửa tiếng đến một tiếng. Ai không cần đến: người muốn tĩnh lặng; người mong một ngôi chùa lớn đủ để dạo nửa ngày; người không có hứng thú với nơi tôn giáo, chỉ muốn chụp kiến trúc cổ, vì ở đây giống một ngôi chùa đang hoạt động hơn là một mẫu kiến trúc cổ được bảo tồn; người thấy một tấm vé chỉ đổi lấy một cái sân nhỏ là không đáng, lại không định ghé qua tiện đường, thì đứng ngoài cổng ngắm phố cũng không phải uổng công.

Kết luận: chùa Tịnh An đáng đến một lần, cái đáng là cái nhìn tương phản ấy và khoảng nửa tiếng đến một tiếng lưu lại, không phải một chuyến tham quan sâu. Đặt vào chặng phố Nam Kinh Tây, công viên Tịnh An thì đáng; dành riêng nửa ngày, băng qua cả thành phố vì nó thì không đáng.