Vườn Dự Viên và khu phố cổ: vườn, khu thương mại và những con hẻm quanh đó

“Dự Viên” ở Thượng Hải chỉ hai thứ. Một là khu vườn thời Minh trong tường, phải mua vé; hai là khu thương mại ngoài tường, miễn phí, mở suốt ngày, bán bánh bao tiểu long và đồ lưu niệm. Ga tàu điện ngầm tên là “Dự Viên”, Phố Cổ Thượng Hải và Miếu Thành Hoàng đều ở ngay bên cạnh, các cái tên chồng lên nhau trên cùng một mảnh đất, nên nhiều người đi hết khu thương mại rồi tưởng mình đã đến Dự Viên. Bài này tách riêng hai chuyện.

Khu vườn và khu thương mại là hai chuyện khác nhau

Khu vườn là tư dinh của một sĩ đại phu thời Minh, do Phan Doãn Đoan xây cho cha mình vào thế kỷ XVI, nhiều lần bị phá rồi lại được sửa, và bố cục ngày nay chủ yếu đến từ những lần trùng tu thế kỷ XX. Sở trường của nó là nén non nước vào một diện tích rất nhỏ: hòn non bộ đá Thái Hồ, bờ hồ uốn lượn, hành lang có mái áp sát tường, các chi tiết chạm gạch chạm gỗ, và hòn đá quý Ngọc Linh Lung nổi tiếng trong sân. Đi hết một vòng không dài, nhưng mật độ thông tin cao.

Khu thương mại là một vòng kiến trúc thương mại giả cổ dựng quanh khu vườn, phần chính mang dáng vẻ của thập niên 1990, ở giữa là hồ nước, cầu chín khúc và quán trà đầu cầu. Đồ bán ở đây thì cả thành phố đều mua được, chỉ là đắt hơn. Tuyệt đại đa số ảnh “Dự Viên” mà người ta chụp — gác lầu trên nước, cây cầu, những tòa nhà cao tầng Lục Gia Chủy phía sau — đều nằm ngoài tường, thuộc khu vực miễn phí. Miếu Thành Hoàng là một đạo quán bên cạnh vẫn đang hoạt động; vào miếu và dạo khu thương mại là hai chuyện khác nhau, quy định vào cửa phải xác nhận tại chỗ.

Khu vườn có đáng tấm vé này không

Đáng, với điều kiện là bạn có hứng thú với chính khu vườn. Đây là một vườn văn nhân thời Minh hiếm thấy trong nội thành, điểm xem là non bộ, bờ hồ, cửa sổ hoa, và một tuyến tham quan hoàn chỉnh: vào cổng, vòng qua non bộ, ra ven nước, lên lầu rồi ngoảnh lại. Muốn hiểu nó, yên tĩnh quan trọng hơn thuyết minh.

Trường hợp không đáng cũng cụ thể như vậy. Nếu bạn chỉ cần tấm ảnh gác lầu trên nước thì ngoài tường chụp được; nếu coi khu phố cổ là một chặng mua sắm kèm ăn vặt thì khu vườn chỉ chiếm mất quãng thời gian tỉnh táo nhất của bạn; nếu trẻ em đi cùng cần chỗ chạy nhảy thì lối đi trong vườn rất hẹp; và nếu lịch trình có Tô Châu thì vườn ở đó vừa nhiều vừa nguyên vẹn hơn, tấm vé này có thể để dành cho nơi khác.

Vé được phân theo mùa cao điểm và thấp điểm; vào cao điểm và ngày lễ thường giới hạn số lượng và bán theo khung giờ, quy định thay đổi hằng năm, lấy thông báo trong ngày từ kênh chính thức làm chuẩn. Khu vườn đóng cửa sớm hơn hẳn khu thương mại bên ngoài: thứ lên đèn buổi tối là khu thương mại, không phải khu vườn, đừng xếp nó sau khi ngắm cảnh đêm.

Khung giờ, những ngày nên tránh, và dòng người tắc ở đâu

Hai khung giờ đẹp nhất của khu vườn là quãng sau khi mở cửa và giờ cuối trước khi đóng cửa: khung đầu ít người nhất, khung sau ánh sáng đẹp nhất. Quanh giữa trưa nắng gắt, khu vườn trông kém hơn và người cũng đông nhất. Ngày mưa nhỏ trong vườn gần như không có ai và nền đá trông sẫm hơn, cái giá là mặt đất trơn.

Khu thương mại vào được cả ngày theo một nhịp khác: buổi sáng hẻm còn vắng, từ mười một giờ đến bốn giờ chiều vừa nắng vừa chen, trời tối lên đèn thì đẹp nhất mà cũng đông nhất; chiều tối ngày thường vẫn đi được.

Những ngày nên tránh: cuối tuần, ngày lễ theo luật, tuần đầu tháng Mười, và quãng trước sau Tết Nguyên đán. Từ Tết đến Tết Nguyên tiêu khu thương mại tổ chức hội đèn; hội đèn đáng xem, nhưng đó là cả một hệ thống kiểm soát dòng người đi một chiều, vào theo từng đợt, xung đột với việc dạo vườn yên tĩnh, nên đừng xếp cùng một ngày.

Các điểm tắc tập trung ở vài chỗ: cầu chín khúc, mặt cầu hẹp, nhiều chỗ ngoặt, giờ cao điểm đi một chiều; lối từ cổng vườn đến non bộ; trước hòn đá nổi tiếng; những con hẻm hẹp giữa hai dãy cửa hàng của khu thương mại; hàng người xếp ở cửa sổ tiệm bánh điểm tâm nổi tiếng. Kiểu tắc cũng rất cố định: đoàn khách cầm cờ bỗng dưng dừng lại, có người đứng giữa lối đi để chụp một tấm ảnh, trước điểm chụp ảnh tự nhiên thành hàng. Cách đối phó là chọn một hướng đi cho hết, không dừng giữa lối đi; chụp ảnh thì đứng sát lề; chia khu vườn và khu thương mại thành hai chặng riêng; gặp lúc kiểm soát thì theo hướng dẫn tại chỗ, không đi ngược dòng người.

Những con hẻm phố cổ bên ngoài

Phố cổ chính là vùng nằm trong vòng đường: vòng tròn do đường Nhân Dân và đường Trung Hoa tạo thành, hướng uốn cong vì mặt đường nằm đè lên tuyến tường thành cũ đã bị dỡ. Từ cổng ra của khu vườn đi về phía tây hoặc phía nam là vào khu phố cổ thật sự, không cần mua vé và cũng không nằm trên trục khách chính.

Một lối đi về phía tây nam: từ đường Phương Bang Trung lộ đi ra khỏi đoạn nhộn nhịp nhất của khu thương mại, rẽ sang đường Bồng Lai, Lão Tây Môn, rồi vòng tới khu Văn Miếu; một lối khác đi về phía nam: đường Kiều Gia, ngõ Thiên Đăng, rẽ ra đường Đại Kính để xem gác Đại Kính và đoạn tường thành thời Minh còn sót lại. Đoạn tường thành này là thứ thật đáng xem nhất của phố cổ ngoài khu vườn, vì nó không phải công trình giả cổ. Tình trạng mở cửa quanh khu Văn Miếu có thay đổi trong những năm gần đây, hãy xác nhận tình hình trong ngày trước khi khởi hành.

Cần chuẩn bị tâm lý: vùng này là khu dân cư đang vừa dỡ vừa cải tạo, không phải một cố đô còn nguyên vẹn. Bạn sẽ đi qua những tòa nhà ở mới, hàng rào công trường, đất trống và những dãy phố cũ vẫn đang buôn bán — đó chính là ý nghĩa của nó. Hẻm hẹp, nhiều xe điện, đi bộ thì men theo lề; vài đoạn có thể đóng tạm khi thi công. Đi về phía nam tới Đổng Gia Độ là ra tới bờ sông, phố cổ kết thúc ở đó.

Ăn gì gần đó

Bánh bao tiểu long là món chuẩn của vùng này, vỏ mỏng có nước dùng, hãy cắn một lỗ nhỏ trước. Quán nổi tiếng nhất có hàng chờ dài nhất, hàng chủ yếu ở cửa sổ mua mang đi tầng dưới, lên tầng gọi món thường nhanh hơn; nếu không muốn xếp hàng thì khoảng cách giữa quán đó và những quán cùng loại gần đây không lớn như độ dài hàng chờ gợi ra. Bánh bao chiên, bánh trôi, bánh nướng vỏ giòn là món ăn dạo, còn kẹo cao lê và đậu ngũ vị là món mang về.

Muốn ăn một bữa món bản bang đàng hoàng thì vùng này có những hiệu lâu đời: nhiều dầu nước sốt đậm, nước tương và đường cho khá tay, chủ yếu là món kho, vị ngọt hơn bạn tưởng và cũng nhiều dầu hơn bạn tưởng. Ba bốn người gọi ba bốn món cộng một món canh là đủ; bữa trưa nhàn hơn bữa tối, đến trước mười một giờ rưỡi hoặc sau một giờ thì chờ ngắn hơn.

Quán trà Hồ Tâm Đình bán vị trí chứ không bán trà: ngồi giữa hồ ngắm cầu và gác lầu là toàn bộ lý do đến đó, trà thì bình thường, giá cao hơn hẳn quán trà thường, ai sẵn lòng trả tiền cho khung cảnh ấy thì cứ đi.

Một bữa ăn chắc dạ hơn nằm ngoài khu thương mại: đi vài dãy phố về hướng Lão Tây Môn, đường Bồng Lai, cùng những món đó nhưng nấu cho cư dân địa phương, giá cũng bình thường hơn. Giờ mở cửa mỗi quán mỗi khác, vào quán thì xác nhận theo thực đơn trong ngày.

Những phần bị đánh giá cao

Đứng đầu là chính khu thương mại. “Phố cổ Thượng Hải” nghe như một khu phố lịch sử, thực ra là đoạn thương mại dựng lên từ thập niên 1990; ngoài biển hiệu và mái hiên thì nó không liên quan gì đến đời sống cư dân. Cứ coi nó là nơi mua quà và ăn vặt thì kỳ vọng sẽ đúng.

Thứ hai là hàng chờ ở quán nổi tiếng: độ dài hàng chờ phản ánh danh tiếng chứ không phải khoảng cách chất lượng, dành một tiếng cho một lồng bánh tiểu long thì nên trả lại cho khu vườn hoặc những con hẻm.

Thứ ba là cái gọi là đồ cổ, ngọc và thư pháp tranh chữ: loại cửa hàng này hướng tới khách du lịch, cách định giá giống mọi khu danh thắng trong cả nước, không rành thì đừng tiêu tiền.

Thứ tư là Miếu Thành Hoàng với tư cách một “ngôi miếu”. Nó đúng là một đạo quán vẫn đang hoạt động, nhưng không gian nhỏ, người dâng hương và khách tham quan trộn lẫn; điều phần đông người ta trải nghiệm thực ra là khu chợ bên ngoài nó.

Cuối cùng là cảnh đêm. Khu thương mại lên đèn đúng là đẹp, nhưng đó cũng là khung giờ đông nhất trong ngày; muốn một khung hình sạch sẽ thì những con hẻm buổi sáng dễ hơn ánh đèn buổi tối.

Phù hợp với ai: người có hứng thú với vườn và kiến trúc, sẵn lòng dậy sớm vì sự yên tĩnh; người muốn đi hết kết cấu của khu phố cổ và không ngại băng qua chỗ dở cải tạo; và người chỉ muốn ăn với mua, không cố chấp với khu vườn — chỉ dạo khu thương mại mà không vào vườn cũng là một lựa chọn hợp lý.

Không phù hợp với: người mong một nơi giải quyết hết mọi ấn tượng về Thượng Hải; người không thích đi bộ; người nhạy cảm với đám đông mà lại cứ đến vào cuối tuần hay ngày lễ. Đi một ngày ở vùng này dài hơn bạn tưởng, giày phải thoải mái.