Đánh giá Kho lương Vân Gian: chụp ảnh xong thì còn lại gì

Kho lương Vân Gian ở Tùng Giang, là một cụm nhà kho lương xây dần từ thập niên 1950: silo bê tông, những dãy nhà kho dài nối tiếp nhau, sân trong, và chiếc máy cũ còn để nguyên tại chỗ. Kho ngừng dùng, mấy năm gần đây được cải tạo thành khu vườn sáng tạo văn hóa; ảnh chụp silo lan đi trên mạng còn xa hơn cái tên của nó. Vấn đề là: chụp ảnh xong thì còn lại gì.

Nơi đây vốn là gì, và cải tạo giữ lại được gì

“Vân Gian” là tên cũ của Tùng Giang, kho lương dùng cái tên này, tức là đem lịch sử của vùng đất viết thẳng vào tấm biển hiệu. Nơi đây xây thành mấy đợt từ thập niên 1950, trong thời gian dài đảm nhận việc thu mua và trữ lương thực cho vùng Tùng Giang: silo hình trụ đựng lương rời, nhà kho dài để chất hàng và trung chuyển, nhìn hình khối cũng thấy được điều đó. Tòa nào xây năm nào thì tại chỗ không nói rõ, ai thật sự quan tâm niên đại thì phải tra cứu riêng.

Cải tạo giữ lại là phần nặng nhất ở đây: cụm silo và tháp vuông của nó, những dãy nhà kho tường gạch và tường trát vữa, mái ngói đất nung và cửa sắt, chữ sơn cũ bạc màu, và chiếc máy cũ trong sân. Những thứ này không bị sơn lại thành mới, vệt loang và chỗ vôi bong đều để nguyên, đó là lý do nó chịu nhìn hơn phần lớn những khu vườn “sửa cũ cho ra cũ”.

Thêm vào là mái khung thép và trụ cổng xây gạch ở lối vào, mặt tiền kính chạy dọc tầng trệt nhà kho, chiếc đĩa tròn màu đen ở cuối trục đường chính, và bức bích họa trên đầu hồi. Thêm đúng là bức bích họa và việc giữ lại chiếc máy cũ; mặt tiền kính mở toang cả dãy tầng trệt, nhìn một cái là thấy chỗ nào còn bỏ trống.

Bước vào trong thì làm được gì

Chủ yếu là đi bộ. Khu vườn là một mạng lưới ngõ cộng sân, những dãy nhà kho dài nối tiếp nhau, quy mô lớn hơn trong ảnh: trong ảnh trông như một ngôi nhà, đi mới biết phải vòng qua mấy dãy nhà y hệt như thế. Không có tuyến đi cố định, vào rồi tự đi. Xem là xem chính kiến trúc: silo, hàng cửa sổ trên tháp, chữ cũ trên tường, cửa sắt và cửa chớp.

Triển lãm, xưởng làm việc, ăn uống, sự kiện là lớp thứ hai. Dãy tầng trệt đã đổi sang mặt tiền kính là để dành cho quán ăn và cửa hàng; trên tường dán áp phích khổ lớn, có chợ phiên, cũng có quảng cáo triển lãm; mấy đơn vị khác làm triển lãm hoặc đồ thủ công. Lớp này biến động nhất: ảnh chụp từ một lần đến trước đó khá lâu, hôm ấy trục đường chính và sân trong gần như không có ai, mấy đơn vị đóng cửa, còn nguyên một dãy nhà kho đang thay ngói. Khu vườn mấy năm nay đổi liên tục, vào được quán nào, có triển lãm hay không, chỉ có thể xác nhận trong ngày.

Ngoài ảnh ra thì còn lại gì

Vẻ đẹp thị giác là thật: silo bê tông dưới trời xanh là những khối trụ sạch sẽ, bên cạnh là tường gạch, vôi trắng và ngói đất nung, màu sắc và chất liệu thống nhất trên cả khu.

Vấn đề là “đẹp” là một chuẩn rất thấp, phần còn lại chia làm hai nửa mà nói. Còn lại là: một cụm công trình công nghiệp thật, khối lượng không nhỏ, đi xuyên qua tự do; sân trong và ngõ buổi sáng sớm thường chỉ có vài người, tự mình đi một đoạn đường bản thân nó đã là nội dung. Không còn lại là phần giải thích: gần như không có trưng bày nào nói rõ về việc thu mua trữ lương, silo ngày ấy đưa lương vào ra thế nào, chiếc máy cũ kia làm gì, đều chỉ có thể tự đoán, trong nhà kho cũng không có một tuyến triển lãm nào đủ để người ta đứng lại. Thứ thật sự gánh lấy nơi này là kiến trúc, không phải nội dung bên trong. Nên câu trả lời cho “chụp ảnh xong còn lại gì” nghiêng về “kiến trúc”, chứ không phải “khu vườn”.

Đi thế nào, đi lúc nào, và ghép với những chỗ khác ở Tùng Giang ra sao

Hướng là đi về phía tây nam, đến Tùng Giang. Từ trung tâm thành phố đi thường hơn một tiếng một chiều: trước tiên đi tàu điện ngầm về hướng Tùng Giang, ra ga rồi đổi xe buýt hoặc taxi đến khu; tuyến và cách nối chuyến đều có điều chỉnh, trước khi đi nên xác nhận theo thông tin trong ngày.

Về thời gian, bản thân khu vườn đi một tiếng đến một tiếng rưỡi là hết, ngồi xuống uống chút gì, xem chậm, hai tiếng cũng đủ; cộng cả đi về thì ít nhất để nửa ngày. Về khung giờ, đoạn ngay sau giờ mở cửa là đẹp nhất: sân trống, ánh sáng mềm, mùa hè cũng chỉ buổi sáng là đứng được; ở đây gần như toàn bộ là mặt nhựa lộ thiên, bóng râm rất ít. Cuối tuần và ngày lễ thì ngược lại: có chợ phiên hay biểu diễn là người đông lên.

Ghép tuyến là then chốt của chuyến này. Quảng Phú Lâm ở cùng quận, phố cổ Tùng Giang còn có vườn và tháp vuông, mấy chỗ đều ở Tùng Giang nhưng không sát nhau, cần xe nối; đưa vào một ngày thì được, với điều kiện dậy sớm, chỉ chọn một đến hai chỗ làm mục tiêu chính. Cẩm nang Quảng Phú Lâm đã viết rằng, riêng chuyến đi về đã mất hai ba tiếng.

Ai nên đến, ai không cần đến

Nên đến: người thích kiến trúc công nghiệp, muốn chụp silo và nhà xưởng cũ; người đã vì Quảng Phú Lâm hoặc phố cổ Tùng Giang mà đến Tùng Giang, tiện thêm một chặng.

Không cần đến: người chỉ có hai ba ngày ở Thượng Hải; người mong một cuộc triển lãm được dàn dựng chỉn chu, có thuyết minh có tuyến đi; người chủ yếu đến vì cửa hàng, xưởng làm việc hoặc ăn uống, vì mở cửa có thể rất ít; người không định đi bộ, ngại nắng; và người chỉ muốn chụp một tấm ảnh “công nghiệp” — mấy khu nhà xưởng cũ trong nội thành cũng chụp được khung hình tương tự.

Kết luận: đáng đến, đáng là ở chính cụm silo và nhà kho này, và một đến hai tiếng đi chậm; nó không gánh nổi một chuyến đi riêng. Đặt vào một ngày ở Tùng Giang (Quảng Phú Lâm hoặc phố cổ cộng kho lương), thì đáng; từ trung tâm thành phố chạy riêng một chuyến chỉ vì nó, thì không đáng.